آقا جمال خوانساری (متوفای ۱۱۲۵ قمری) ، فرزند آقا حسین خوانساری ، از عالمان برجسته شیعه در قرن دوازدهم هجری بود. او در شمار محدثان ، حکیمان ، متکلمان ، اصولیان و فقیهان نامدار این دوره قرار دارد و از شاگردان برجسته ملا محمدباقر سبزواری بهشمار میآید.
آقا جمال در علوم معقول و منقول تبحر داشت و آثار متعددی در حوزههای فلسفه ، فقه ، حدیث و عقاید تألیف کرد. با حضور و فعالیت علمی او ، حوزه علمیه اصفهان رونق چشمگیری یافت و دانشوران بزرگی همچون سید صدرالدین قمی و میرزا عبدالله افندی در محضر او پرورش یافتند.
او با هدف تقویت و گسترش فرهنگ شیعه ، ارتباطی سنجیده با دربار صفوی داشت و در مواقع لازم ، با صراحت در برابر منکرات و خرافات ایستادگی میکرد.
ولادت
درباره تاریخ و محل دقیق ولادت جمالالدین محمد ، معروف به جمالالمحققین و فرزند آقا حسین خوانساری ، اطلاعات روشنی در منابع تاریخی در دست نیست. با این حال ، تردیدی وجود ندارد که او اصالتاً اهل خوانسار بوده و دوران رشد و پرورش علمی خود را در اصفهان گذرانده است.
تحصیل و استادان
در یکی از سالها ، ملا محسن فیض کاشانی در مسیر سفر خود از کاشان به قصد زیارت خانه خدا ، مدتی در اصفهان میهمان آقا حسین خوانساری ، پدر آقا جمال ، شد. در این دیدار ، آقا جمال که هنوز در سنین نوجوانی بود ، نزد فیض کاشانی حاضر شد. فیض مسئلهای علمی از او پرسید ، اما آقا جمال نتوانست پاسخی درخور ارائه دهد ؛ چراکه تا آن زمان ، چندان توجهی به تحصیل و کسب دانش نداشت.
فیض کاشانی با تأسف گفت : «حیف که درِ خانه ی آقا حسین بسته شد» این سخن ، تأثیر عمیقی بر آقا جمال گذاشت و همان لحظه نقطه آغاز تحولی جدی در زندگی علمی او شد. از آن پس ، با ارادهای استوار به فراگیری علوم روی آورد و با جدیت در این مسیر گام نهاد.
سال بعد ، هنگامی که ملا محسن فیض کاشانی بار دیگر به خانه آقا حسین آمد و با آقا جمال به گفتوگو نشست ، تغییر آشکارِ او را احساس کرد ؛ تا آنجا که گفت : «این آقا جمال ، غیر از آن آقا جمالی است که ما سال گذشته دیدیم»
این نوجوان خوانساری ، در پرتو تلاشِ پیگیر و همت بلند ، به مدارج عالی علمی و کمالات معنوی دست یافت. رسیدگی به حال نیازمندان ، سادهزیستی و دوری از جلوههای ظاهری دنیا ، از او شخصیتی معنوی ، دلسوز ، دردآشنا و جامعنگر ساخت.
آقا جمال خوانساری در مسیر رشد و بالندگی علمی و معنوی خود ، از استادان برجستهای بهره برد. در میان آنان ، دو تن نقشی اساسی و تعیینکننده در شکلگیری شخصیت علمی او داشتند که در ادامه به اختصار معرفی میشوند.
۱. آقا حسین خوانساری
او از چهرههای درخشان خاندان خوانساری و از استادان برجسته عصر خود بود. آقا حسین خوانساری آثار ارزشمندی در حوزههای گوناگون علمی از خود بر جای گذاشت و شاگردان نامداری همچون آقا جمال خوانساری ، علامه مجلسی و میرزا محمد شیروانی را پرورش داد.
حضرت آیتالله خامنهای در توصیف دانشمندان خاندان خوانساری ، بهویژه آقا حسین و فرزندش آقا جمال ، چنین مینویسند :
« بیتردید ، در میان ستارگانِ غالباً ناشناخته آسمان علم و فرهنگ ، خاندان جلیل خوانساریها ، بهویژه محققِ برجسته و کمنظیر ، مرحوم آقا حسین خوانساری و فرزند فقیه و حکیم و بزرگوارش ، مرحوم آقا جمال خوانساری ، جایگاهی ممتاز دارند. در عظمت شأن آقا حسین خوانساری همین بس که دانشوران بزرگی چون وحید بهبهانی و شیخ انصاری از او با عنوانهایی چون محقق و استادالکل فیالکل یاد کردهاند. او و فرزندش ، هر دو در شمار حکیمان ، فقیهان ، اصولیان ، متکلمان ، محدثان و ادیبان زمان خود بودند و سهمی چشمگیر در شکوفایی حوزه علمی و فرهنگی اصفهان در دوران میانی و پایانی صفویه داشتند »
۲. محقق سبزواری
ملا محمدباقر سبزواری ، عالم وارسته و فقیه پرتلاش ، از استادان برجسته آقا جمال و در عین حال دایی او بود. وی دانش خود را نزد استادانی چون میرفندرسکی ، شیخ بهایی و محمدتقی مجلسی تکمیل کرد و سپس به تدریس علوم دینی در حوزههای علمیه اصفهان و مشهد پرداخت.
از مهمترین آثار او میتوان به ذخیرهالمعاد ، روضهالانوار عباسی و کفایهالاحکام اشاره کرد. محقق سبزواری در سال ۱۰۹۰ هجری قمری درگذشت و در مدرسه میرزا جعفر ، واقع در صحن مطهر حرم امام رضا علیهالسلام ، به خاک سپرده شد.
تدریس و شاگردان
آقا جمال خوانساری پس از فراگیری گسترده علوم رایج عصر خود ، در مدت کوتاهی به عنوان مُدرسی برجسته شناخته شد و در حوزه علمیه اصفهان به تدریس پرداخت. او به دلیل تسلط چشمگیر بر شاخههای متنوعی همچون فقه ، اصول ، فلسفه ، تفسیر ، ریاضیات ، شعر و ادب ، عقاید و کلام ، در حوزههای مختلف به آموزش و تربیت طُلاب مشغول بود.
میرزا محمدطاهر نصرآبادی در تذکره خود ، با اشاره به جایگاه علمی آقا جمال ، مینویسد که مضمون حدیث «الولدُ سرُّ أبیهِ» درباره او صادق است و یاد میکند که وی هر روز در مدرسه حضور مییافت و طالبان علم در مدرسه جده صاحبقرانی و دیگر مدارس ، از درسهای او بهرهمند میشدند.
نویسنده روضاتالجنات نیز در ستایش از شخصیت علمی و اجتماعی این فقیه فرزانه آورده است که آقا جمال در روزگار خود ، ریاست تدریس را بر عهده داشت و به برکت نفس علمی و معنوی او ، گروهی از فضلا و دانشپژوهان به عالیترین مراتب علمی و معنوی دست یافتند.
آقا جمال ، استادی خوشطبع ، مجتهدی جلیلالقدر و اندیشمندی اثرگذار بود و هیچگاه از اشتغال به علم بازنمیایستاد. او شاگردان خود را همواره به تلاش و کسب فضیلت تشویق میکرد و با نگاهی امیدبخش به آنان یادآور میشد که پیشرفت علمی ، نتیجه پشتکار و استمرار در تحصیل است ، نه امتیاز ذاتی.
در آن دوران ، حوزه علمیه اصفهان به اوج شکوفایی خود رسیده بود و میتوان آن دوره را یکی از درخشانترین مقاطع فرهنگی تشیع دانست . جایگاه مهم ریاست مطلق تدریس ـ بهمعنای مرجعیت علمی و محوریت در آموزش علوم حوزوی اصفهان ـ که در آن زمان اهمیت ویژهای داشت ، در اختیار این استاد نامدار قرار داشت.
علامه محمدباقر خوانساری ، از چهرههای برجسته شخصیتشناسی شیعه ، درباره عظمت حوزه درسی آقا جمال مینویسد : او که در خاندان فضیلت زاده شد و در دامان علم پرورش یافت ، همچون ستارهای در آسمان دانش و ادب آن عصر درخشید. پژوهشگران و تشنگان معرفت ، از دانش زلال او بهرهها بردند و سرانجام ، ریاست حوزههای تدریس به او انجامید.
برخی از شاگردان ایشان عبارتند از :
- سید ابوالقاسم خوانساری ، نویسنده مناهج المعارف
- میرزا رفیعا گیلانی ، پدیدآورنده شواهد الاسلام ، حاشیه بر اصول کافی و ۱۶ کتاب دیگر
- سید صدرالدین قمی ، شارح وافیه و از برجستهترین فقیهان قرن ۱۲ هجری
- میر محمدابراهیم قزوینی که بالغ بر ۱۵۰۰ نسخه کتاب را مقابله ، حاشیهنویسی و تصحیح نموده و دارای ۱۸ تألیف است
- محمد زمان بن کلب علی تبریزی ، نویسنده فوائد الفوائد
- سید غیاثالدین محمد خیال اصفهانی ، داماد آقا جمال
- سید فاضل میر عبدالباقی دزفولی
- میرزا عبدالله افندی ، نویسنده ریاض العلماء
- شیخ علیاصغر مشهدی رضوی
- محمد خاتونآبادی ، نوه علامه مجلسی
- ملا محمد اکمل بهبهانی ، پدر استاد الکل آقا وحید بهبهانی
- حاج محمدتقی طبسی ، نویسنده حاشیه مدارک
- محمدحسین خاتونآبادی
- حکیم محمدحسین مازندرانی
- امیر محمدصالح قزوینی
- سید محمدمهدی قزوینی
- محمدکاظم تویسرکانی
- محمدهادی سبزواری ، فرزند محقق سبزواری
- سید نعمتالله جزایری ، فقیه و محدث نامور شیعه ، نویسنده انوار نعمانیه ، غایه المرام ، زهر الربیع و ریاض الابرار
- شیخ یوسف بحرانی ، فقیه و محدث معروف ، پدیدآورنده اثر گرانسنگ الحدائق الناظره
آثار و تألیفات
آقا جمال خوانساری علاوه بر تربیت شاگردان ممتاز ، اداره مهمترین حوزه علمیه شیعه و حل و فصل امور مردم مسلمان ، نویسندهای خوشقلم ، حاشیهنویسی نکتهسنج و مترجمی ماهر و جامعنگر بود . فهرست آثار ایشان را در سه بخش ؛ تألیفات ، تعلیقات و ترجمهها میآوریم :
الف) تألیفات :
- مبدأ و معاد ، در اصول دین و اعتقادات
- جبر و اختیار
- نیت و اخلاص ، در نیت طهارت
- شرح و تفسیر احادیث طینت
- رساله نماز جمعه
- افعال واجب و مندوب نماز
- شرح حدیث سحاب
- مکاتبات و منشئات ادبی با علما و معاصران
- شرح حدیث بساط
- مجموعه اجازات به فضلا و دانشمندان
- شرح زیارت جامعه
- اختیارات الایام و اللیالی و الساعات
- الاسئله السلطانیه
- اصول الدین فی الامامه
- رساله در تفسیر آیه عهد
- مزار و توضیحاتی بر الفاظ زیارت و دعاها
- الحاشیه الجمالیه
- رساله درباره قاعده الواحد لایصدر منه الّا الواحد
- سؤال و جوابهای فقهی
- رساله در خمس
- رساله در نذر
- تقویم الاولیاء
- تحفه عباسی
- عقاید النساء یا کلثوم ننه
- اثبات الرجعه
- رساله در معنی کراهیت در عبادات
ب) تعلیقات و حاشیهها :
- تعلیقات تهذیب الاحکام
- تعلیقات من لایحضره الفقیه
- حاشیه بر شرایع الاسلام
- حاشیه شرح لمعه شهید ثانی
- حاشیه بر طبیعیات شفای ابن سینا
- حاشیه بر شرح اشارات ابن سینا
- حاشیه بر حاشیه خفری بر شرح قوشجی بر تجرید
- حاشیه بر شرح باغنوی بر شرح تجرید
- حاشیه شرح مختصرالاصول عضدی
- حاشیه بر معالم
- حاشیه بر شرح حکمه العین
- شرح و رد رساله اشتراک لفظی حکیم تبریزی
ج) ترجمههای فارسی :
- ترجمه و شرح غررالحکم آمدی ، حاوی سخنان امام علی علیه السلام
- ترجمه مفتاح الفلاح شیخ بهایی
- ترجمه الفصول المختاره ؛ مناظرات شیخ مفید که سید مرتضی آنها را در این مجموعه گلچین نموده است
- ترجمه قرآن مجید
- ترجمه صحیفه سجادیه
- ترجمه و شرح دعای صباح
- ترجمه داستان طرماح
فعالیتهای اجتماعی
ارتباط با حاکمان با هدف ترویج تشیع
آقا جمال خوانساری با پادشاهان عصر خود ارتباطی سنجیده و هدفمند داشت. او در ساختار حکومت صفوی نقشی اثرگذار ایفا میکرد و با هدف کاهش فساد و اصلاح امور ، در موارد لازم با حکومت وقت همکاری داشت . آقا جمال ، حاکمان را به پرهیز از منکرات فرا میخواند و آنان را به سوی معروف و اصلاح جامعه راهنمایی میکرد.
همچنین ، بنا به درخواست سلاطین و کارگزاران صفوی ، برخی از کتابهای مورد نیاز جامعه شیعه را ترجمه یا تألیف نمود تا معارف دینی به شکلی درست و قابل استفاده در دسترس قرار گیرد.
امام خمینی در تبیین نوع ارتباط فقها و دانشمندان بزرگ شیعه با دربار صفوی ، به نکتهای مهم اشاره میکنند و میفرمایند که گروهی از علما ، با گذشت از جایگاهها و راحتیهای شخصی ، به حاکمان نزدیک شدند ؛ نه برای جاه و مقام ، بلکه برای ترویج دین و مذهب تشیع . ایشان تأکید میکنند که این عالمان «آخوند درباری» نبودند ، بلکه با نوعی مجاهده نفسانی ، حاکمان را در مسیر گسترش مذهب شیعه قرار دادند ؛ همانگونه که درباره چهرههایی چون علامه مجلسی ، محقق ثانی و شیخ بهایی نیز چنین بوده است
شخصیت اجتماعی و اخلاق فردی
آقا جمال خوانساری مجتهدی خوشمحضر ، فقیهی پرحافظه و عالمی حاضرجواب بود. او در فکاهه و مطایبه مهارتی کمنظیر داشت و در سخن گفتن، استادی چیرهدست بهشمار میآمد. با وجود این روحیه خوشطبع ، هیچگاه سخن یا مزاح دیگران را به دل نمیگرفت و همواره با سعهصدر و متانت رفتار میکرد.
مبارزه با خرافات و باورهای نادرست
از آنرو که آقا جمال خوانساری عالمی نقاد ، نکتهسنج و دردآشنا نسبت به مسائل جامعه بود ، با هوشمندی و دقت ، در برابر سیاستهای نادرست ، باورهای غلط فرهنگی و خرافات رایج در میان مردم و حتی برخی مسئولان وقت ایستادگی میکرد. یکی از جلوههای شاخص این رویکرد ، کتاب «عقائد النساء» مشهور به «کلثوم ننه» است که در منابع ، به آقا جمال خوانساری منسوب دانسته شده و در آن ، باورها و رسوم نادرست رایج در میان زنان آن روزگار ایران ، با بیانی طنزآمیز و انتقادی به نقد کشیده شده است.
این کتاب را میتوان از نخستین آثار رسمی در حوزه فرهنگ مردم دانست. شیخ آقا بزرگ تهرانی ، کتابشناس برجسته شیعه ، درباره این اثر مینویسد :
«کلثوم ننه کتابی شریف ، انتقادی ، لطیف و خندهآور است که در آن ، بسیاری از بدعتهایی که به ناحق به دین نسبت داده میشود ، بیان شده است»
برخلاف نظر بعضی که این کتاب را در شأن فقیه عالی قدری مثل آقا جمال خوانساری نمیدانند ، این اثر از چند نظر دارای اهمیت است :
- ۱. نشانگر تسلط کامل مؤلف به دانش عوام یا «فولُکر» میباشد. امروزه این دانش در اغلب رشتههای علوم ، به ویژه در روانشناسی ، تاریخ تمدن و تاریخ ادیان و مذاهب مورد توجه دانشمندان جهان است. این کتاب نیز از این ناحیه قابل اهمیت است
- ۲. همچنین این کتاب حکایت از آگاهی کامل یک مجتهد از متن زندگی مردم دارد و آقا جمال چون که یک عالم مردمی بود و با طبقات عموم مردم حشر و نشر زیادی داشت ، از عقاید و باورهای جاری در میان آنان کاملاً مطلع بود و بر اساس آگاهی از آن واقعیتها به هدایت آنان میپرداخت .
- ۳. آقا جمال در روزگاری میزیست که خرافه و خرافهگویی گسترش فراوان داشت ؛ او که با آخرین و ضعیفترین شاه صفوی ، یعنی سلیمان و سلطان حسین معاصر بود ، در کنترل و بهرهگیری از امکانات حکومتی آنان در راه اهداف اسلامی و معنوی خویش ، کمال کوشش را به جای آورد و با استفاده از نفوذ معنوی و اجتماعی خویش ، از انحرافات و کجرویهای آنان میکاست. از آنجا که پادشاهان آن دوران تا روز تاجگذاری به جای این که در جمع سیاستمداران و مدیران کشور باشند ، در حرمسرا و در بین زنان بودند ، تربیت زنانه پادشاه و سلطه فراوان حرمسرا در امور کشورداری ، زمینه گسترش عقاید بانوان را مساعد کرده بود. نگارش کتابی که بیانگر عقاید خرافی رایج بانوان آن روزگار باشد ، نه تنها از شأن یک فقیه آگاه نمیکاهد ، بلکه تیزهوشی و مبارزه وی علیه خرافات و در نهایت ، علیه سیاست غلط فرهنگی وقت را میرساند
- ۴. کتاب «کلثوم ننه» بازتاب جوّ فکری رایج در عصر پادشاهان صفوی است که یک نوع مذهب روبنایی در آن ترویج میشود ؛ آنان عمل به ظواهر شرع را گسترش میدادند ، ولی خودشان به حقیقت دین عمل نمیکردند و از مظاهر فساد پرهیز نمیکردند. نتیجه کار آنان در میان مردم یک نوع نفاق دینی به وجود آورده بود. چنانکه در موارد متعددی در کتاب «کلثوم ننه» این نفاق دینی به تصویر کشیده شده است
وفات
مرحوم آقا جمال خوانساری در ۲۶ رمضان سال ۱۱۲۵ قمری در شهر اصفهان دار فانی را وداع گفت. پیکر این عالم برجسته در تکیه خوانساریها ، واقع در مزار تخت فولاد ، در کنار مرقد پدر بزرگوارش آقا حسین خوانساری به خاک سپرده شد. این آرامگاه ، به سبب جایگاه علمی و معنوی این خاندان ، همواره مورد توجه و احترام عموم مردم و اهل معرفت بوده
شایان ذکر است که در این بقعه ، حدود هفتاد تن از صالحان و عالمان آرمیدهاند و این مکان ، از کانونهای مهم تاریخی و معنوی تخت فولاد به شمار میآید.
منابع
- گلشن ابرار ، جلد ۳ ، زندگینامه آقا جمال خوانساری از عبدالکریم پاکنیا
- آقا جمال خوانساری ، پایگاه اطلاعرسانی حوزه ، عقیقی بخشایشی ، بازیابی : ۲۳ بهمن ۱۳۹۲