عبدالواحد بن محمد تمیمی آمِدی (متولد ۵۵۰ قمری) ، از محدثان ، قضات و ادیبان برجسته شیعه در قرن ششم هجری است. نام او بیش از هر چیز با اثر ماندگار « غُرر الحِکم و دُرَر الکَلِم » گره خورده ؛ کتابی ارزشمند که مجموعهای از کلمات قصار و حکمتآمیز امیرالمؤمنین امام علی علیهالسلام را دربردارد و قرنهاست جایگاهی ویژه در میان آثار حدیثی و اخلاقی شیعه دارد.
زندگینامه
ابوالفتح عبدالواحد بن محمد تمیمی آمِدی ، فرزند ابونصر ، از محدثان ، قضات و ادیبان برجسته شیعه در قرن ششم هجری است. بنا بر پارهای از منابع ، وی در حدود سال ۵۱۰ هجری قمری در شهر آمِد (از مناطق دیاربکر در جنوب ترکیه امروزی) دیده به جهان گشود.
تمیمی آمِدی از چهرههای علمی فعال عصر خویش بهشمار میرفت. او در مقدمهٔ کتاب «جواهر الکلام» ، از احمد غزالی بهعنوان معاصر خود یاد میکند ( یعنی این دو نفر در یک بازه زمانی زندگی میکردهاند و دوران علمیشان با هم تداخل داشته است ) و این نکته ، قرینهای مهم در تعیین بازهٔ زمانی حیات علمی اوست. همچنین ابن شهرآشوب تصریح کرده است که اجازهٔ روایت کتاب « غرر الحکم » را مستقیماً از وی دریافت کرده ؛ امری که جایگاه حدیثی و وثاقت علمی تمیمی آمِدی را نشان میدهد.
در گزارشهای رجالی آمده است که عبدالواحد بن محمد تمیمی آمِدی ، دانشهای آغازین خود را از پدرش ابونصر و نیز از محمد و احمد غزالی در منطقهٔ آمِد فراگرفت. وی پس از آن ، خود به مرتبهای از دانش رسید که در شمار استادان نامدار عصر خویش قرار گرفت ؛ چنانکه ابن شهرآشوب از شاگردان او شمرده شده و نیز گفتهاند ابومحمد عبدالله بن عبدالواحد ـ که از فقیهان بوده و استاد شاذان بن جبرئیل قمی بهشمار میرفته ـ فرزند او بوده است.
دربارهٔ سال درگذشت تمیمی آمِدی ، میان منابع اختلاف وجود دارد و سالهای ۵۲۰ و ۵۵۰ هجری قمری نقل شده است ؛ با این حال ، محدث ارموی در مقدمهٔ کتاب غرر الحکم، با استناد به قراین تاریخی و شواهد رجالی ، سال ۵۵۰ قمری (۱۱۵۵ میلادی) را بهعنوان تاریخ وفات او راجح و قابلاعتمادتر دانسته است.
مذهب آمدی
در میان عالمان رجال و حدیث ، امامیبودن عبدالواحد بن محمد تمیمی آمِدی مورد توجه و تصریح شماری از بزرگان قرار گرفته
ابن شهرآشوب ـ که خود تصریح کرده اجازهٔ روایت کتاب غرر الحکم را از تمیمی آمِدی دریافت کرده ـ این اثر را در شمار کتابهای شیعه آورده و نویسندهٔ آن را از عالمان امامیه دانسته است. علامه مجلسی نیز در آغاز بحارالانوار ، ضمن یادکرد از تمیمی آمِدی و کتاب غرر الحکم ، به آن استناد کرده و سپس سخن ابن شهرآشوب را در کتاب معالم نقل میکند ؛ امری که نشاندهندهٔ اعتماد او به جایگاه حدیثی و مذهبی آمِدی است.
همچنین میرزا حسین نوری ، در هنگام برشمردن مشایخ ابن شهرآشوب ، از تمیمی آمِدی یاد کرده و با تکیه بر مجموعهای از قرائن و شواهد تاریخی و رجالی ، امامیبودن او را اثبات کرده است. در همین راستا ، میرزا عبدالله افندی ، صاحب کتاب ریاض العلماء، وی را « فاضل ، عامل ، محدث امامی شیعی » معرفی میکند ؛ تعبیری که بهروشنی بر هویت مذهبی او دلالت دارد.
البته گفته شده که تمیمی آمِدی در آغاز کتاب غرر الحکم ، از امیرالمؤمنین امام علی علیهالسلام با تعبیر « کرّم الله وجهه » یاد کرده ؛ تعبیری که بیشتر در میان اهل سنت رایج است . با این حال ، پژوهشگران این نکته را یا بر تقیه حمل کردهاند ـ با توجه به شرایط اجتماعی و مذهبی آن عصر ـ یا آن را ناشی از تصرف و دخالت برخی کاتبان و ناسخان در نسخههای بعدی دانستهاند ؛ بهویژه آنکه مجموعهٔ شواهد رجالی ، حدیثی و گزارشهای معتبر ، همگی بر امامیبودن او دلالت دارند.
آثار و تألیفات
از شیخ عبدالواحد بن محمد تمیمی آمِدی چند اثر علمی برجای مانده که در میان آنها ، برخی جایگاهی ویژه در سنت حدیثی و اخلاقی شیعه یافتهاند . مهمترین این آثار عبارتاند از :
۱. غُررُ الحِکم و دُرَرُ الکَلِم
بیتردید ، مشهورترین و ماندگارترین اثر تمیمی آمِدی است . این کتاب شریف ، مجموعهای از کلمات قصار ، حکمتها و آموزههای اخلاقی امیرالمؤمنین امام علی علیهالسلام را دربر دارد و طی قرنها ، همواره مورد توجه عالمان ، محدثان و اهل ادب بوده است.
غرر الحکم بارها به چاپ رسیده و ترجمهها ، شرحها و گزیدههای متعددی از آن فراهم آمده است. این اثر در میان شیعیان و در قیاس با دیگر کتابهایی که به گردآوری کلمات امام علی علیهالسلام پرداختهاند ، جایگاهی ممتاز و پس از نهجالبلاغه یافته و از منابع مهم اخلاق و حکمت علوی بهشمار میآید.
همچنین این کتاب یکی از مصادر و منابع مورد استفادهٔ علامه مجلسی در تألیف بحارالانوار بوده است که خود گواهی بر اعتبار حدیثی و محتوایی آن است
۲. الحِکم و الأحکام من کلام سید الأنام
این اثر نیز از جمله تألیفات مهم تمیمی آمِدی بهشمار میرود و در برخی منابع ، با عنوان « جواهر الکلام فی شرح الحکم و الأحکام » نیز از آن یاد شده است
میرزا عبدالله افندی ، صاحب ریاض العلماء، به نقل از کتاب تاریخ اربل نوشتهٔ شرفالدین ابوالبرکات اربلی حکایت میکند که ابوعبدالله بُستی ، این کتاب را مستقیماً از مؤلف آن ، عبدالواحد آمِدی ، شنیده است ؛ نکتهای که از رواج و تداول این اثر در عصر مؤلف حکایت دارد
همچنین حاجی خلیفه ، در کتاب کشف الظنون ، به معرفی این اثر پرداخته و بخشی از خصوصیات و مقدمهٔ کتاب را نقل کرده است
۳. الأمالی
از دیگر آثار منسوب به تمیمی آمِدی ، کتاب الأمالی است که بنا بر شیوهٔ رایج در آثار امالی ، احتمالاً مشتمل بر مجموعهای از روایات ، حکمتها و مطالب علمی بوده که در مجالس درس یا املا بر شاگردان بیان شده است ؛ هرچند گزارشهای تفصیلی دربارهٔ محتوای آن در منابع موجود ، محدود است
جمعبندی کوتاه
مجموع این آثار ، بهویژه غرر الحکم و درر الکلم ، نشان میدهد که شیخ عبدالواحد تمیمی آمِدی نهتنها محدثی برجسته ، بلکه گردآورندهای آگاه و صاحبذوق در انتقال حکمت علوی بوده است ؛ شخصیتی که آثارش تا امروز در متن سنت اخلاقی و حدیثی شیعه زنده ماندهاند