ترجمه کلمه به کلمه :
- اِعْقِلُوا : دریابید ، بفهمید ، به عقل بسپارید
- اَلْخَبَرَ : خبر، گزارش ، روایت ، حدیث
- إِذَا سَمِعْتُمُوهُ : هنگامی که آن را شنیدید
- عَقْلَ دِرَایَهٍ : بهگونهٔ فهم و ادراک عمیق ، فهم همراه با بصیرت
- لاَ عَقْلَ رِوَایَهٍ : نه فهم و نقل صرف ، تنها روایت زبانی ، نقل قول صرف
- فَإِنَّ : زیرا که
- رُوَاهَ اَلْعِلْمِ کَثِیرٌ : روایتکنندگان دانش بسیارند
- وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ : و نگهبانان و پاسداران آن اندکند
عقلِ روایت و عقلِ درایت
این حدیث شریف ناظر به شیوهٔ صحیح مواجهه با معارف دینی و نحوهٔ فهم احادیث است و میان دو نوع ادراک، تمایز روشنی برقرار میکند :
- فهمِ مبتنی بر روایت
- فهمِ مبتنی بر درایت
امام علیه السلام با تعبیر اِعْقِلُوا الْخَبَرَ مخاطب را به دریافت عقلانی و آگاهانهٔ حدیث فرا میخواند و تأکید میکند که شنیدن و نقل لفظیِ سخن معصوم کافی نیست، بلکه آنچه ارزشمند است، فهمی عمیق و بصیرتمند است که انسان را به مقصود گوینده رهنمون سازد.
مراد از خبر در این اینجا ، همان حدیث و سخن معصوم است ؛ یعنی گزارشی که حامل حقیقت دینی است و باید فراتر از سطح الفاظ درک شود. تمایز میان عقلِ روایت و عقلِ درایت ناظر به همین حقیقت است ، عقل روایت به حفظ و نقل گفتار بسنده میکند، در حالی که عقل درایت به فهم معنا، شناختِ مقاصد و درکِ لوازم و پیامدهای سخن توجه دارد.
از این رو، امام علیه السلام میفرمایند روایتکنندگان علم بسیارند، اما رعات و نگهبانان آن اندک؛ یعنی کسانی که علم را بهدرستی فهم میکنند، و به مقاصد آن آگاهاند و آن را در ساحت زندگی و عمل حفظ مینمایند.
آقا جمال خوانساری توضیح میدهد ، رعایت علم یا به معنای نگهداری آن از راه فهم دقیق و نفوذ به مطالب حدیث است، یا به معنای پاسداشت آن از طریق عمل کردن به آن ؛ و در حقیقت این دو معنا به هم بازمیگردند ، زیرا فهمی که به عمل نینجامد ، فهم کامل به شمار نمیآید. بر اساس این نگاه، کسی که به علم خود عمل نمیکند، گویی حقیقت آن را درنیافته است.
این حدیث در حکمت ۹۸ نهج البلاغه نیز آمده است
وَ قَالَ علیه السلام : اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَایَهٍ لَا عَقْلَ رِوَایَهٍ، فَإِنَّ رُوَاهَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ
