عقل، وسیله‌ی نزدیکى است؛ و حماقت، سبب دورى و بیگانگى

ترجمه کلمه به کلمه :

• اَلْعَقْلُ : عقل ، خرد ، درایت
• قُرْبَهٌ : نزدیکی ، وسیله قرب ، مایه پیوستگی و الفت
• اَلْحُمْقُ : نادانی ، کم‌خِرَدی ، حماقت
• غُرْبَهٌ : دوری ، بیگانگی ، غربت ، جدایی

دوری و نزدیکی در سایه حماقت و عقل

امام علیه السّلام در این حدیث شریف با بیانی موجز و حکیمانه، دو نقش متضاد عقل و حماقت را در زندگی انسان ترسیم می‌کنند. بر اساس این رهنمود، عقل و خردمندی به‌عنوان عاملی برای ایجاد پیوند، الفت و نزدیکی عمل می‌کند، در حالی که حماقت و نادانی، سبب جدایی، انزوا و غربت می‌گردد.

در واقع عقل با ایجاد درک متقابل، رعایت حقوق دیگران، تدبیر در امور و گفتار و رفتار شایسته، محبوبیت فرد را در دل‌ها افزایش می‌دهد و او را به جامعه نزدیک می‌سازد. در مقابل، حماقت با رفتارهای نسنجیده، زبان ناشایست و قضاوت‌های نادرست، موجب تنفر مردم و دوری آنان از فردِ نادان می‌شود و او را در میان جمع نیز غریب و تنها می‌گذارد.

این حدیث، عقل را نه فقط یک موهبت فردی، که یک سرمایه اجتماعی و معنوی می‌داند که شبکه‌های ارتباطی انسان را با خدا و خلق خدا مستحکم می‌سازد. از سوی دیگر، حماقت را یک آفت ویرانگر معرفی می‌کند که هم کانون گرم خانواده و جامعه را از فرد می‌گیرد و هم او را از سرچشمه زلال قرب الهی جدا می‌سازد.

شرح آقا جمال خوانساری

_{جلد: ۱، صفحه: ۳۸}

مراد از این‌که «عقل و زیرکی نزدیکى است» آن است که خردمندی، سبب ایجاد نزدیکی می‌شود؛ خواه این نزدیکی، الفت و پیوند مردم با فرد عاقل باشد، یا نزدیکی و انس آن فرد با دیگران. چنین پیوند و همدلی‌ای، هم از نظر عقل و هم از دیدگاه شرع، امری پسندیده و ستوده است و عقل و زیرکی می‌تواند زمینه‌ساز تحقق آن باشد.

از سوی دیگر، مقصود از این نزدیکی، می‌تواند قرب و تقرب به درگاه پروردگار نیز باشد؛ زیرا معرفت الهی و اطاعت از فرمان‌های خداوند، مایهٔ نزدیکی به اوست و هر دو، جز با عقل و زیرکی به دست نمی‌آید.

در مقابل، «حُمق» و کم‌خردی به معنای غربت و دوری است؛ یعنی نادانی موجب می‌شود مردم از چنین فردی فاصله بگیرند و او را بیگانه بشمارند، یا آن‌که خودِ فرد به سبب ناتوانی در برقراری ارتباط صحیح، از مردم احساس وحشت کرده و گوشه‌نشینی اختیار کند؛ همان‌گونه که در رفتار برخی از صوفیان مشاهده شده است. همچنین، کم‌خردی می‌تواند سبب دوری انسان از درگاه الهی و محرومیت از الطاف خاص خداوند گردد.

البته این معنا با روایاتی که دلالت دارد برخی افراد ساده‌دل و کم‌خرد، با سرمایه‌ای اندک از معرفت و اطاعت، از اهل بهشت‌اند، منافاتی ندارد؛ زیرا هرچند چنین افرادی ممکن است به رستگاری دست یابند، اما مرتبهٔ قرب و منزلت آنان، هم‌پایهٔ جایگاه انسان عاقل و مطیع نخواهد بود. افزون بر این، ممکن است مراد از کم‌خردی در این حدیث، درجه‌ای از ضعف عقل باشد که هنوز به حدّ کامل بلاهت نرسیده است.