ترجمه کلمه به کلمه :
- حِفْظُ : حفظ کردن ، نگهداری
- مَا : آنچه ، چیزی که
- فِی یَدِکَ : در دستِ تو (داشتهها و دارایی تو)
- خَیْرٌ : بهتر ، خیر و سودمندتر
- لَکَ مِنْ : برای تو از
- طَلَبِ : طلب کردن ، جستوجو نمودن
- مَا فِی یَدِ : آنچه در دستِ
- غَیْرِکَ : غیرِ تو ، دیگران
این حدیث شریف ، انسان را به یکی از بنیادیترین اصول اخلاقی و اجتماعی دعوت میکند :
قناعت و مراقبت از نعمتهای موجود
در این کلام حکیمانه ، «حِفظ» در برابر «طلب» قرار گرفته است ؛ یعنی بهجای چشم دوختن به دارایی و موقعیت دیگران ، انسان باید توان و توجه خود را صرف نگهداری ، مدیریت و بهرهبرداری درست از آنچه در اختیار دارد نماید.
تعبیر «ما فی یدک» تنها به اموال مادی محدود نیست ، بلکه شامل آبرو ، ایمان ، فرصتها ، استعدادها و نعمتهای معنوی نیز میشود. در مقابل ، «طلب ما فی ید غیرک» اشاره به حالتی دارد که انسان با حرص ، حسرت یا مقایسه نادرست ، آرامش خود را در پی داشتههای دیگران از دست میدهد.
بیتوجهی به حفظ نعمتهای موجود ، زمینه زوال آنها را فراهم میکند و انسان را به وابستگی ، اضطراب و نارضایتی میکشاند ؛ در حالی که حفظ داشتهها ، موجب استقلال ، عزت نفس و آرامش درونی میشود.
مرحوم آقا جمال خوانساری در شرح این کلام حکیمانه توضیح میدهد که مقصود از «حفظ ما فی یدک» آن است که انسان آنچه در اختیار دارد را نگه دارد و به آن قناعت ورزد؛ زیرا چنین رفتاری برای او سودمندتر است از آنکه در مصرف زیادهروی کند، دارایی خود را بهسرعت از میان ببرد و در نتیجه، ناچار شود برای تأمین نیازهای خویش دستِ طلب به سوی دیگران دراز کند.
از نگاه ایشان، این حدیث تنها توصیهای اقتصادی نیست، بلکه هشدار اخلاقی و تربیتی است نسبت به پیامدهای بیتدبیری، اسراف و شتابزدگی در مصرف نعمتها؛ چرا که از دست دادن داشتهها، انسان را به وابستگی و ذلت میکشاند، در حالی که حفظ و قناعت، زمینه عزت و بینیازی را فراهم میکند.
ایشان همچنین یادآور میشود که این کلام در نهجالبلاغه نیز، در ضمن یکی از وصایای امیرالمؤمنین علیهالسلام نقل شده و پس از فراز مربوط به «وِکاء» (کنایه از مهار و کنترل) آمده است؛ امری که نشان میدهد نگهداری نعمتها و مهار خواستهها، بخشی از یک منظومه اخلاقی منسجم در تعالیم علوی بهشمار میآید.
