روزی، تقسیم‌شده و مقدّر است؛ وانسانِ حریص، محروم و بی‌بهره

ترجمه کلمه به کلمه :

• اَلرِّزْقُ : عطا ، رزق و روزی
• مَقْسُومٌ : تقسیم‌شده
• اَلْحَرِیصُ : میل شدید ، آزمندی ، حریص ، طماع
• مَحْرُومٌ : بازداشته شده ، محروم‌شده ، بی‌بهره

در این حدیث کوتاه و زیبا ، امام علیه السلام حقیقتی بنیادی را درباره نسبت انسان با روزی و قناعت بیان می‌فرمایند.

«اَلرِّزْقُ مَقْسُومٌ» بیانگر آن است که رزقِ هر انسان ، به تقدیر الهی تقسیم و اندازه‌گذاری شده است؛ یعنی خداوند متعال ، با علم کامل خود ، سهم هر فرد را در زندگی دنیا مقرر نموده و هیچ‌کس به اندازه‌ای بیش یا کم از آنچه مقدّر شده نخواهد رسید ، مگر به خواست و حکمت الهی.

در جمله‌ی دوم ، «اَلْحَرِیصُ مَحْرُومٌ» ، هشدار لطیفی نهفته است ؛ حرص و آزمندی نه تنها موجب فزونی روزی نمی‌شود ، بلکه انسان را از «آرامش و رضایت» – که خود بزرگ‌ترین رزق روحی است – محروم می‌سازد. آزمند به دنبال بیشتر خواستن است ، اما در این راه عزت ، آسایش و برکت را از دست می‌دهد.

از نگاه دینی ، قناعت و اعتماد به خدای رزّاق ، کلید آرامش و برکت در زندگی است. انسانِ مؤمن با فهم این حقیقت ، تلاش خود را با توکل در می‌آمیزد ، نه با حرص ؛ زیرا خالق حکیم ، رزق را بر پایه عدالت و مصلحت تقسیم می‌کند.

شرح آقا جمال خوانساری، جلد: ۱، صفحه: ۳۴

↲ در ظاهر ، احادیثی که درباره‌ی روزی و تلاش انسان وارد شده‌اند گاهی متناقض به نظر می‌رسند : گروهی از آن‌ها می‌گویند روزی کاملاً تقسیم شده است و تلاش برای زیاد کردن آن ، بی‌فایده است ؛ و گروهی دیگر انسان را به کار و جست‌وجوی روزی تشویق می‌کنند.

اما با دقت در معنا روشن می‌شود که میان این دو دسته حدیث در حقیقت تعارضی نیست ، بلکه هر یک به مرحله‌ای از رزق اشاره دارد :

1. بخشی از روزی مقدّر است که بدون هیچ تلاش ، حتماً به انسان می‌رسد ؛ خواه آن را طلب کند یا نکند – همان رزقی که خداوند برای بقای زندگی مقرر کرده است .
2. بخشی دیگر از روزی وابسته به سعی و کوشش انسان است ؛ اگر تلاش کند در حد تلاشش نصیب می‌برد ، و اگر نکند از آن محروم می‌ماند.
3. اما بیش از اندازه و در زیاده‌خواهی افراطی ، تلاش سودی ندارد ؛ یعنی انسان حریص به آنچه خارج از سهم مقدر اوست نخواهد رسید ، هرچند هزار کوشش کند.

بنابراین ، منظور حدیث «اَلْحَرِیصُ مَحْرُومٌ» این نیست که هرگونه تلاش بی‌فایده است ، بلکه اشاره دارد به این‌که حرص و سعی زیاده از حد ، بی‌نتیجه و موجب محرومیت است ؛ زیرا روزی انسان اندازه و حدی دارد که فراتر از آن با هیچ تلاشی قابل دستیابی نیست.

بر همین مبنا، علما فرموده‌اند:

سعی و کار برای به‌دست آوردن رزق در سه مرتبه است :

• مرتبه‌ی واجب : تلاش برای تأمین نیازهای خود و خانواده ؛
• مرتبه‌ی مستحب : کار و درآمدی که برای خیر رساندن ، گسترش معیشت ، کمک به نیازمندان و امور نیک باشد ؛
• مرتبه‌ی مباح : تلاش‌هایی که نه خیر خاصی در بردارند و نه ضرری ، مگر اینکه انگیزه یا جهتی باعث شود انجامشان یا ترکشان از نظر دینی برتر (مرجوح یا راجح) گردد.

در نتیجه ، سعی و کوشش معتدل و هدف‌دار پسندیده است ، اما حرص و تلاش افراطی که از حد اعتدال بگذرد سودی ندارد و حتی موجب محرومیت است.