آن‌که از حدّ و اندازهٔ خود پا فراتر نهد، خردمند نیست

ترجمه کلمه به کلمه :

• مَا : نیست ، ندارد
• عَقَلَ : عاقل ، خرد
• مَنْ : آن کس که
• عَدَا : تجاوز کرد ، پا فراتر گذاشت
• طَوْرَهُ : حدّ خود ، مرتبه و جایگاه خود ، شأن و موقعیت خویش

مرزهای عقلانیت

این سخن کوتاه و عمیق بیانگر یکی از اصول بنیادینِ عقلانیت در اخلاق اسلامی است. امام علیه السلام می‌فرمایند : انسان زمانی از مسیر خرد و عقلانیت خارج می‌شود که از حدود و ظرفیت‌های حقیقی خود فراتر رود؛ چه در رفتار ، چه در سخن ، و چه در ادعاها و توقعات.

خِردِ واقعی با شناخت درستِ نفس آغاز می‌شود. کسی که حدّ و اندازهِٔ توانایی ، موقعیت ، مسئولیت و شأن خود را می‌شناسد ، هیچ‌گاه به افراط ، تجاوز ، زیاده‌خواهی یا تکبّر گرفتار نمی‌شود. امّا وقتی انسان پا از «طور» و جایگاه خود بیرون بگذارد ، درواقع از عقل فاصله گرفته و به وادی غرور ، خطا و سقوط وارد می‌شود.

حدیث «مَا عَقَلَ مَنْ عَدَا طَوْرَهُ» به عنوان یک قاعده طلایی ، به ما می‌آموزد که خردمندی حقیقی ، تنها در سایه خودشناسی و پایبندی به حدود الهی و انسانی معنا می‌یابد. رعایت این اصل ، کلید رسیدن به زندگی متعادل ، سعادتمند و مورد رضایت پروردگار است.