ترجمه کلمه به کلمه :
- اَلْبَلاَغَهُ : بلاغت ، شیوایی ، رسا بودن کلام
- أَنْ : که ، اینکه
- تُجِیبَ : پاسخ دهی ، جواب دهی
- فَلاَ : پس نه ، در نتیجه نه
- تُبْطِی : درنگ کنی ، کُندی کنی
- وَ تُصِیبَ : و به هدف زنی ، و درست گویی ، و به صواب روی
- فَلاَ : پس نه ، در نتیجه نه
- تُخْطِی : خطا کنی ، اشتباه کنی
ماهیت حقیقی بلاغت ؛ تلاقی سرعت و صواب
حدیث شریف “اَلْبَلاَغَهُ أَنْ تُجِیبَ فَلاَ تُبْطِی وَ تُصِیبَ فَلاَ تُخْطِی” از عمیقترین تعاریف ارائه شده درباره مفهوم بلاغت ( رسایی و شیوایی کلام ) است . این تعریف ، دیدگاه عمومی که بلاغت را صرفاً در حُسن بیان و آرایههای ادبی میبیند ، فراتر برده و آن را به دو رکن اساسی در عمل و اندیشه گره میزند : سرعت عمل و دقت نظر .
پاسخدهی بدون تأخیر ( تُجِیبَ فَلاَ تُبْطِی ) :
بخش اول حدیث ، عنصر زمان را به عنوان جزئی جداییناپذیر از بلاغت معرفی میکند . پاسخدهی سریع نه تنها نشاندهنده هوش سرشار و حضور ذهن شخص بلیغ است ، بلکه ارزش عملی و تأثیر کلام را نیز افزایش میدهد . در بسیاری از موقعیتها ، بهویژه در تصمیمگیریهای مهم یا مناظرات ، پاسخی که با تأخیر همراه باشد ، حتی اگر صحیح باشد ، تأثیر خود را از دست میدهد . این سرعت ، نمادی از آمادگی فکری ، سازماندهی دانش و قدرت استنتاج فوری است که شایسته یک فرد بلیغ است .
اصابت به هدف بدون خطا ( تُصِیبَ فَلاَ تُخْطِی ) :
بخش دوم ، بر کیفیت و محتوای پاسخ تأکید دارد . بلاغت تنها در زود گفتن نیست ، بلکه در درست گفتن است . صواب و دقت در پاسخ ، حاکی از عمق علم ، فهم دقیق مسئله و قدرت تمییز میان حق و باطل است . اگر پاسخی سریع باشد اما ناصواب ، فاقد ارزش بلاغت حقیقی است و اگرچه ممکن است شنونده را لحظهای مجذوب کند ، اما در نهایت منجر به گمراهی میشود . شیوایی و رسایی راستین ، آن است که پاسخ به حقیقت امر اصابت کند و از هر گونه خطا و اشتباهی به دور باشد .
در نتیجه :
این حدیث معیار دوگانهای برای سنجش بلاغت معرفی میکند ؛ یک فرد زمانی شایسته این صفت است که بتواند میان سرعت ارائه (که نشانگر ذهن آماده است) و درستی محتوا (که نشانگر دانش عمیق است) ، تعادل برقرار کند . بلاغت حقیقی ، تلاقی کامل میان “حُسن پاسخ” و “حُسن زمانبندی” است . این تعریف یک الگوی جامع و عملی به شمار میآید .
